Spółka cywilna, spółka jawna a podział majątku po rozwodzie - czy były małżonek ma prawo do spłaty?

Podział majątku po rozwodzie8 min czytania

Jesteście po rozwodzie albo w trakcie podziału majątku wspólnego. W czasie małżeństwa jedno z Was prowadziło działalność w formie spółki cywilnej, a później ta spółka została przekształcona w spółkę jawną.

Na początku do spółki został wniesiony wkład. Formalnie wspólnikiem była tylko jedna osoba. Drugi małżonek nie był wpisany jako wspólnik i nie podpisywał umowy spółki. Problem polega jednak na tym, że pieniądze na wkład do spółki pochodziły z majątku wspólnego małżonków.

Po latach spółka bardzo się rozwinęła. Jej wartość była już dużo wyższa niż pierwotny wkład wniesiony wiele lat wcześniej. W międzyczasie wspólnicy mogli przeznaczać zyski nie do wypłaty, ale na dalszy rozwój firmy, inwestycje, sprzęt, majątek spółki albo zwiększanie jej wartości.

Przy podziale majątku pojawia się więc spór.

Jedna strona mówi:

„To moja spółka. Tylko ja byłem wspólnikiem. Do majątku wspólnego można ewentualnie doliczyć tylko kwotę pierwotnego wkładu, który kiedyś został wpłacony ze wspólnych pieniędzy.”

Druga strona odpowiada:

„Skoro wkład do spółki został pokryty z naszego wspólnego majątku, to przy podziale majątku nie można udawać, że liczy się tylko dawna nominalna kwota. Spółka przez lata urosła, zwiększyła swoją wartość, a ja również powinienem/powinnam uczestniczyć w tym wzroście.”

Właśnie takim problemem zajmował się Sąd Najwyższy. W sprawie jeden z małżonków przystąpił do spółki cywilnej, wnosząc wkład pokryty z majątku wspólnego. Następnie spółka cywilna została przekształcona w spółkę jawną. Dodatkowo ze środków z majątku wspólnego zostały nabyte udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Przy podziale majątku powstał spór, czy rozliczać tylko nominalną wartość wpłaconych środków, czy wartość praw związanych ze spółką według ich realnej wartości.

Najważniejszy problem jest taki: spółka formalnie należy do jednego małżonka, ale została sfinansowana pieniędzmi z majątku wspólnego. Sąd Najwyższy rozstrzygał, czy przy podziale majątku rozlicza się tylko dawny wkład, czy realną wartość praw związanych ze spółką.

Jeżeli jesteś w podobnej sytuacji i zastanawiasz się, czy firma prowadzona przez byłego małżonka powinna być rozliczona przy podziale majątku, przeczytaj ten artykuł. Wyjaśniam w nim prostym językiem, kiedy sama spółka nie wchodzi automatycznie do majątku wspólnego, ale rozliczeniu może podlegać wartość wkładu albo udziału sfinansowanego ze wspólnych pieniędzy.

Spis treści
  1. Czy spółka cywilna albo jawna wchodzi do majątku wspólnego małżonków?
  2. Czy przy podziale majątku liczy się tylko nominalna wartość wkładu do spółki?
  3. Jak wycenić nakład z majątku wspólnego na spółkę cywilną przekształconą w spółkę jawną?
  4. Czy drugi małżonek ma prawo korzystać ze wzrostu wartości spółki?
  5. Na jaki moment ustala się wartość spółki przy podziale majątku?

Czy spółka cywilna albo jawna wchodzi do majątku wspólnego małżonków?

Z tego orzeczenia sądów wynika, że sama spółka cywilna albo jawna nie wchodzi automatycznie do majątku wspólnego tylko dlatego, że wkład do niej został pokryty ze wspólnych pieniędzy małżonków.

Jeżeli formalnie wspólnikiem spółki był tylko jeden małżonek, to drugi małżonek nie staje się przez to automatycznie wspólnikiem.

Sąd Najwyższy wskazał, że w wyniku wniesienia wkładu do spółki ze środków wspólnych małżonek-wspólnik otrzymuje uprawnienia spółkowe, które stanowią jego odrębną własność. Natomiast wkład z majątku wspólnego wchodzi do majątku spółki, a nie bezpośrednio do majątku osobistego drugiego małżonka.

To nie oznacza jednak, że drugi małżonek nic nie może rozliczyć. Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli wkład jednego z małżonków do spółki cywilnej, później przekształconej w spółkę jawną, pochodził z majątku wspólnego, to do majątku wspólnego wchodzi wierzytelność z tytułu nakładu, którym pokryto ten wkład. Innymi słowy: nie dzieli się samej spółki jak mieszkania czy samochodu, ale rozlicza się wartość nakładu ze wspólnego majątku na prawa spółkowe jednego małżonka.

W tej konkretnej sprawie wspólnikiem spółki cywilnej, a potem jawnej, był tylko jeden z małżonków. Sądy przyjęły, że prawa związane ze spółką należały do jego majątku osobistego. Jednocześnie ustalono, że pierwotny wkład do spółki cywilnej został pokryty w całości ze środków pochodzących z majątku wspólnego. Dlatego powstał problem rozliczenia tego nakładu przy podziale majątku.

Czy przy podziale majątku liczy się tylko nominalna wartość wkładu do spółki?

Nie. Z  orzeczenia sądów wynika, że przy podziale majątku nie liczy się wyłącznie dawna, nominalna wartość wkładu wniesionego do spółki.

W jednej sprawie sprawie małżonek, który był wspólnikiem, twierdził, że do majątku wspólnego można zaliczyć co najwyżej dawną kwotę wkładu wniesionego do spółki cywilnej - czyli 5.000.000 zł sprzed denominacji - oraz kwotę przeznaczoną na objęcie udziałów w spółce z o.o.

Sąd Najwyższy nie przyjął takiego prostego rozliczenia. Wskazał, że jeżeli wkład jednego z małżonków do spółki cywilnej, później przekształconej w spółkę jawną, pochodził z majątku wspólnego, to do majątku wspólnego wchodzi wierzytelność z tytułu nakładu, a jej wartość ustala się według reguł obliczania wartości udziału kapitałowego wspólnika przy wystąpieniu ze spółki jawnej, czyli według art. 65 k.s.h.

To oznacza, że sąd nie powinien zatrzymywać się na pytaniu: „ile kiedyś wpłacono do spółki?”. Ważniejsze jest pytanie: „ile był wart udział kapitałowy związany z tym wkładem w chwili ustania wspólności majątkowej?”

Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał też, że nie można zaakceptować rozliczenia polegającego wyłącznie na waloryzowaniu dawnego wkładu. Innymi słowy: nie chodzi tylko o to, żeby wziąć starą kwotę i przeliczyć ją wskaźnikiem inflacji. Jeżeli spółka przez lata się rozwinęła, rozliczenie powinno uwzględniać realną wartość udziału kapitałowego, a nie samą historyczną kwotę wkładu.

Jak wycenić nakład z majątku wspólnego na spółkę cywilną przekształconą w spółkę jawną?

Z orzecznictwa sądów wynika, że takiego nakładu nie wycenia się przez proste odtworzenie dawnej kwoty wkładu. Nie chodzi więc tylko o to, ile kiedyś wpłacono do spółki, ani o mechaniczną waloryzację tej kwoty.

Sąd Najwyższy wskazał, że jeżeli wkład do spółki cywilnej, która następnie została przekształcona w spółkę jawną, pochodził z majątku wspólnego małżonków, to do majątku wspólnego wchodzi wierzytelność z tytułu nakładu, którym pokryto ten wkład. Wysokość tej wierzytelności ustala się według zasad obowiązujących przy obliczaniu wartości udziału kapitałowego wspólnika występującego ze spółki jawnej, czyli według art. 65 k.s.h.

Sąd Najwyższy przyjął przy tym fikcję prawną, że do wystąpienia wspólnika ze spółki doszło w dniu ustania wspólności majątkowej małżeńskiej. To oznacza, że sąd powinien ustalić, jaka wartość przypadłaby temu małżonkowi jako wspólnikowi, gdyby wystąpił ze spółki jawnej właśnie w tej dacie.

W praktyce oznacza to, że wycena wymaga zwykle opinii biegłego. Biegły powinien zbadać wartość udziału kapitałowego małżonka-wspólnika, a nie tylko nominalną wartość historycznego wkładu. W sprawie, którą zajmował się Sąd Najwyższy, sąd ustalał stan udziałów na dzień ustania wspólności majątkowej, a ich wartość na dzień orzekania.

Czy drugi małżonek ma prawo korzystać ze wzrostu wartości spółki?

Tak. Z orzecznictwa sądów wynika, że jeżeli wkład do spółki cywilnej, później przekształconej w spółkę jawną, został pokryty z majątku wspólnego małżonków, to drugi małżonek może uczestniczyć także we wzroście wartości tej spółki.

Sąd Najwyższy wskazał, że inwestowanie wspólnych pieniędzy w spółkę wiąże się z ryzykiem gospodarczym. To ryzyko ponoszą oboje małżonkowie, a nie tylko ten, który formalnie był wspólnikiem. Skoro więc oboje ponosili ryzyko związane z przeznaczeniem pieniędzy z majątku wspólnego na wkład do spółki, to konsekwentnie drugi małżonek powinien móc korzystać także ze zwiększenia wartości majątku spółki po ustaniu wspólności majątkowej.

Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że w tej sprawie doszło do znacznego wzrostu wartości spółki w stosunku do początkowego wkładu. Uznał, że uprawnienie małżonka do uczestniczenia w tym wzroście wynika z przepisów o majątku wspólnym małżonków. Innymi słowy: jeżeli wspólne pieniądze zostały zainwestowane w spółkę, to wzrost wartości tej inwestycji nie powinien być traktowany tak, jakby należał wyłącznie do małżonka-wspólnika.

Sąd Najwyższy podkreślił też, że do majątku wspólnego należy przyrost wartości spółki osobowej, jeżeli wspólnikiem jest wprawdzie tylko jeden małżonek, ale wkład został wniesiony ze środków pochodzących z majątku wspólnego. Ważnym argumentem było również to, że wierzyciele spółki cywilnej, a później jawnej, mogli dochodzić zaspokojenia z majątku wspólnego małżonków, mimo że dłużnikiem był tylko małżonek-wspólnik. Skoro więc majątek wspólny ponosił ryzyko odpowiedzialności, to powinien też uczestniczyć w korzyści, czyli we wzroście wartości spółki.

Trzeba jednak odróżnić dwie rzeczy. Drugi małżonek nie przejmuje automatycznie statusu wspólnika i nie może po prostu wejść do spółki zamiast byłego małżonka. Jego roszczenie polega na rozliczeniu wartości nakładu z majątku wspólnego. Wartość tę ustala się według zasad obliczania udziału kapitałowego przy wystąpieniu wspólnika ze spółki jawnej.

Na jaki moment ustala się wartość spółki przy podziale majątku?

Z tego orzecznictwa sądów wynika, że przy wycenie spółki trzeba rozróżnić dwie daty:

  • stan spółki - bierze się z chwili ustania wspólności majątkowej małżeńskiej,
  • ceny - bierze się z daty orzekania przez sąd.

Sąd Najwyższy wprost wskazał, że przy obliczaniu wartości udziałów w obu spółkach należy mieć na względzie stan spółki z chwili ustania wspólności majątkowej małżeńskiej, a ceny z daty orzekania.

To oznacza, że jeżeli wspólność majątkowa ustała np. w 2020 r., a sąd orzeka o podziale majątku dopiero w 2026 r., to biegły powinien ustalić, jaka była sytuacja spółki na dzień ustania wspólności - czyli jej majątek, zobowiązania, sytuacja organizacyjna, prawa i obowiązki wspólnika. Ale wartość pieniężną tego stanu powinien przeliczyć według cen aktualnych na dzień orzekania.

Jeżeli jesteś po rozwodzie albo w trakcie podziału majątku i w czasie małżeństwa wspólne pieniądze były przeznaczane na spółkę cywilną, spółkę jawną albo udziały w spółce, warto dokładnie przeanalizować, czy te nakłady powinny zostać rozliczone.

Nie zawsze decydujące jest to, kto formalnie był wspólnikiem. Czasem ważniejsze jest to, z jakich środków został pokryty wkład do spółki i czy wartość firmy wzrosła w czasie trwania małżeństwa.

Jeżeli jesteś w podobnej sytuacji i chcesz sprawdzić, czy firma byłego małżonka powinna zostać uwzględniona przy podziale majątku, zapraszam do kontaktu. Pomogę Ci ocenić, jakie roszczenia można zgłosić i jakie dowody będą potrzebne w sprawie.

Umów konsultację

Opisz krótko swoją sytuację. Oddzwonimy albo odpiszemy i zaproponujemy termin spotkania. Konsultacje odbywają się w kancelarii w Poznaniu, online lub telefonicznie.

    Wysyłając wiadomość, przekazujesz kancelarii swoje dane, żeby mogła odpowiedzieć na zapytanie. Szczegóły w informacji o przetwarzaniu danych. Informacja RODO