Czy obrazy, antyki i dzieła sztuki podlegają podziałowi po rozwodzie?

Podział majątku po rozwodzie10 min czytania

W czasie małżeństwa małżonkowie kupowali obrazy, grafiki, antyki albo inne przedmioty kolekcjonerskie. Część z nich wisiała w domu, część była przechowywana w pracowni, gabinecie albo na posesji jednego z małżonków.

Po rozwodzie pojawia się spór.

Jedna strona uważa, że skoro obrazy wisiały we wspólnym domu, to powinny zostać podzielone jak każdy inny składnik majątku wspólnego.

Druga strona twierdzi, że były to jej osobiste zbiory, prezenty od rodziny albo prace związane z jej twórczością, dlatego nie powinny być rozliczane przy podziale majątku.

Problem jest tym większy, że dzieła sztuki często trudno wycenić. Ich wartość nie wynika tylko z ceny zakupu, ale także z autora, techniki, stanu zachowania, pochodzenia, rynku kolekcjonerskiego i możliwości sprzedaży.

W takiej sprawie sąd musi więc ustalić nie tylko to, czy obrazy wchodzą do majątku wspólnego, ale także jaką mają realną wartość i komu powinny zostać przyznane.

Jeżeli jesteś w podobnej sytuacji i po rozwodzie pojawia się problem rozliczenia obrazów, antyków, dzieł sztuki albo kolekcji, zapraszam do kontaktu.

Pomogę Ci ocenić, czy dane przedmioty wchodzą do majątku wspólnego, jak można wykazać ich istnienie i wartość oraz jakie dowody warto przygotować do sprawy o podział majątku.

Spis treści
  1. Czy obraz kupiony w czasie małżeństwa wchodzi do majątku wspólnego?
  2. Czy ma znaczenie, kto formalnie kupił obraz?
  3. Co, jeżeli obraz był prezentem albo darowizną tylko dla jednego małżonka?
  4. Czy obraz wiszący w domu staje się „zwykłym wyposażeniem domu”?
  5. Jak wycenić dzieło sztuki przy podziale majątku?
  6. Czy potrzebny jest biegły od wyceny dzieł sztuki, antyków albo rynku sztuki?
  7. Co zrobić, jeżeli jeden małżonek zabrał obrazy po wyprowadzce?
  8. Jak udowodnić, że kolekcja istniała w dniu ustania wspólności?

Czy obraz kupiony w czasie małżeństwa wchodzi do majątku wspólnego?

Co do zasady  tak, jeżeli obraz został kupiony w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej i nie zostanie wykazane, że został nabyty do majątku osobistego jednego z małżonków.

Sąd Okręgowy w Łodzi w postanowieniu z dnia 29 sierpnia 2017 r., III Ca 155/17, wskazał, że w skład majątku wspólnego wchodzą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa, zarówno przez oboje małżonków, jak i przez jedno z nich. Sąd podkreślił też, że do czasu przeprowadzenia dowodu przeciwnego przedmioty nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej uważa się za składniki majątku wspólnego. W tej konkretnej sprawie sąd zaliczył do majątku wspólnego dwa obrazy olejne przedstawiające jesienne pejzaże, ustalając ich wartość na 3.000 zł i 2.000 zł.

Podobnie w postanowieniu Sądu Rejonowego w Grudziądzu z dnia 10 marca 2022 r., I Ns 88/21, sąd objął podziałem m.in. zestaw rzeźb, zwoje japońskie oraz kolekcje obrazów, w tym obrazy namalowane przez uczestnika i inne obrazy znajdujące się na posesji. Sąd następnie przyznał część tych ruchomości jednej stronie, a część drugiej, uwzględniając ich wartość przy rozliczeniu majątku.

Nie można jednak automatycznie uznać, że każdy obraz znajdujący się w domu jest zwykłym elementem wyposażenia mieszkania. W innym orzeczeniu sąd wskazał, że antyki, obrazy i inne dzieła sztuki nie mieszczą się w pojęciu „zwykłych przedmiotów urządzenia domowego”, bo zwykłe urządzenie domowe obejmuje rzeczy przeciętne, powszechnie dostępne i normalnie używane w typowym gospodarstwie domowym.

Wniosek z orzeczeń jest taki: obraz kupiony w czasie małżeństwa może wejść do majątku wspólnego, ale trzeba ustalić, kiedy został nabyty, z jakich środków, czy był prezentem/darowizną oraz czy druga strona wykaże, że obraz należy do majątku osobistego jednego z małżonków.

Czy ma znaczenie, kto formalnie kupił obraz?

Samo to, że faktura, rachunek albo umowa zakupu obrazu została wystawiona na jednego małżonka, nie musi przesądzać, że obraz należy wyłącznie do niego.

Sąd Okręgowy w Łodzi w postanowieniu z dnia 29 sierpnia 2017 r., III Ca 155/17, wskazał wprost, że dla przynależności danego przedmiotu do majątku wspólnego nie ma znaczenia, czy stroną czynności prawnej byli oboje małżonkowie, czy tylko jedno z nich. Istotne jest to, że przedmiot został nabyty w czasie trwania wspólności majątkowej. Do czasu wykazania czegoś przeciwnego przyjmuje się, że taki przedmiot należy do majątku wspólnego.

Oznacza to, że jeżeli w czasie małżeństwa jeden z małżonków sam formalnie kupił obraz, ale zakup nastąpił w okresie wspólności majątkowej i ze środków wspólnych, drugi małżonek może domagać się rozliczenia tego obrazu przy podziale majątku.

Inaczej może być wtedy, gdy zostanie wykazane, że obraz został nabyty z majątku osobistego jednego z małżonków albo został darowany tylko jednemu z nich. Wtedy sam fakt, że obraz wisiał we wspólnym domu, nie musi jeszcze oznaczać, że stał się majątkiem wspólnym. Jest to szczególnie istotne przy dziełach sztuki, bo sądy wskazują, że obrazy i antyki nie są zwykłymi przedmiotami urządzenia domowego.

Co, jeżeli obraz był prezentem albo darowizną tylko dla jednego małżonka?

Jeżeli obraz został darowany tylko jednemu z małżonków, co do zasady wchodzi do jego majątku osobistego, a nie do majątku wspólnego.

Sąd Okręgowy w Białymstoku w postanowieniu z dnia 18 marca 2010 r., II Ca 28/10, wskazał, że przedmioty majątkowe nabyte przez darowiznę należą do majątku osobistego obdarowanego małżonka, chyba że darczyńca postanowił inaczej. Sąd podkreślił również, że wykazanie, iż dany przedmiot został darowany na rzecz jednego z małżonków, jest wystarczające do ustalenia, że wszedł on do jego majątku osobistego.

W takiej sytuacji drugi małżonek, który twierdzi, że obraz mimo darowizny powinien wejść do majątku wspólnego, musi wykazać okoliczność przeciwną  na przykład to, że wolą darczyńcy było obdarowanie obojga małżonków. Tak również wskazał Sąd Okręgowy w Białymstoku w sprawie II Ca 28/10.

Wniosek z tego orzeczenia jest taki: jeżeli obraz był prezentem albo darowizną tylko dla jednego małżonka, kluczowe znaczenie ma wola darczyńcy. Trzeba ustalić, czy darczyńca chciał obdarować jednego małżonka, czy oboje małżonków.

Czy obraz wiszący w domu staje się „zwykłym wyposażeniem domu”?

Nie każdy obraz wiszący w domu staje się zwykłym wyposażeniem domu.

Sąd Okręgowy w Szczecinie w postanowieniu z dnia 26 lipca 2017 r., II Ca 35/17, wyjaśnił, że przedmiotami zwykłego urządzenia domowego są rzeczy ruchome stanowiące standardowe wyposażenie przeciętnej rodziny, powszechnie dostępne i normalnie używane w typowym gospodarstwie domowym, takie jak meble, sprzęt elektryczny, sprzęt elektrotechniczny czy dywany. Jednocześnie sąd wskazał, że poza tym pojęciem znajdują się antyki, dzieła sztuki, kolekcje oraz przedmioty niestanowiące przeciętnego wyposażenia.

To oznacza, że sam fakt, iż obraz wisiał w domu, nie przesądza jeszcze, że jest zwykłym przedmiotem urządzenia domowego.

Jeżeli mamy do czynienia ze zwykłą dekoracją o wartości użytkowej, sąd może potraktować ją jak element wyposażenia domu. Jeżeli jednak chodzi o antyk, dzieło sztuki albo kolekcję, to - zgodnie z powołanym orzeczeniem taki przedmiot nie mieści się w pojęciu zwykłego urządzenia domowego.

Wniosek z orzeczenia jest taki: przy obrazach, antykach i kolekcjach trzeba badać ich charakter, wartość i funkcję. Nie wystarczy powiedzieć, że obraz wisiał na ścianie, więc był zwykłym wyposażeniem domu.

Jak wycenić dzieło sztuki przy podziale majątku?

W orzecznictwie przyjmuje się, że w sprawie o podział majątku wspólnego sąd ustala skład i wartość majątku, biorąc pod uwagę stan majątku z chwili ustania wspólności majątkowej, ale ceny z chwili orzekania. Tak wskazał m.in. Sąd Okręgowy w Szczecinie w postanowieniu z dnia 26 lipca 2017 r., II Ca 35/17.

W praktyce oznacza to, że przy obrazie, grafice albo innym dziele sztuki trzeba ustalić, czy dany przedmiot istniał i wchodził do majątku wspólnego w dniu ustania wspólności majątkowej, a następnie określić jego aktualną wartość rynkową na potrzeby podziału majątku.

W postanowieniu Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 5 czerwca 2017 r., III Ca 155/17, sąd ustalił, że w skład majątku wspólnego wchodziły m.in. obrazy olejne przedstawiające jesienne pejzaże. Jeden obraz został wyceniony na 3.000 zł, drugi na 2.000 zł, a łączna wartość trzech obrazów została przyjęta na 5.000 zł.

Przy wartości dzieła sztuki znaczenie może mieć więc nie tylko sama cena zakupu, ale także jego aktualna wartość rynkowa. W sprawie dotyczącej obrazu olejnego o dużej wartości Sąd Okręgowy w Łodzi, w postanowieniu z dnia 24 października 2018 r., III Ca 483/18, zaakceptował wycenę opartą na opinii biegłego, który wyjaśnił metodologię wyceny, wskazał materiał porównawczy i analizował aukcje dzieł danego autora z podaniem opisów obrazów oraz uzyskanych cen.

Z tych orzeczeń wynika, że dzieło sztuki przy podziale majątku powinno być wyceniane według jego realnej wartości rynkowej, a nie wyłącznie według ceny zakupu, subiektywnej oceny strony albo wartości sentymentalnej.

Czy potrzebny jest biegły od wyceny dzieł sztuki, antyków albo rynku sztuki?

Jeżeli strony zgadzają się co do wartości danego składnika majątku, sąd nie zawsze musi powoływać biegłego. Sąd Okręgowy w Łodzi w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2017 r., III Ca 155/17, wskazał, że zgodne stanowisko stron co do wartości składników majątku może zwalniać sąd z potrzeby odwoływania się do wiadomości specjalnych i ustalania wartości przez biegłego.

Inaczej jest wtedy, gdy wartość obrazu, kolekcji albo ruchomości jest sporna. W tym samym orzeczeniu Sąd Okręgowy w Łodzi wskazał, że jeżeli strony kwestionują wartość poszczególnych składników majątku podlegającego podziałowi, obowiązkiem sądu jest powołanie biegłego w celu wydania opinii. W tej sprawie sąd dopuścił dowód z opinii biegłego do spraw wyceny ruchomości.

Przy dziełach sztuki szczególnie istotna jest specjalizacja biegłego. W sprawie III Ca 483/18, dotyczącej obrazu olejnego, sąd oparł ustalenia wartości obrazu na opinii biegłego, który szczegółowo wyjaśnił metodologię wyceny, wskazał źródła danych porównawczych i analizował wyniki aukcji dzieł tego samego autora. Sąd podkreślił również, że prywatne ekspertyzy mają jedynie walor dokumentów prywatnych, a wartość obrazu wymagała wiadomości specjalnych.

Z tych orzeczeń wynika, że jeżeli strony spierają się o wartość obrazu, antyku albo kolekcji, warto wnosić o biegłego. Przy zwykłych ruchomościach może to być biegły z zakresu wyceny ruchomości, ale przy wartościowych dziełach sztuki zasadny będzie biegły posiadający wiadomości specjalne z zakresu malarstwa, rynku sztuki, antyków albo wyceny przedmiotów kolekcjonerskich.

Co zrobić, jeżeli jeden małżonek zabrał obrazy po wyprowadzce?

Jeżeli jeden z małżonków zabrał obrazy po wyprowadzce, trzeba w sprawie o podział majątku wykazać, że te obrazy istniały w dacie ustania wspólności majątkowej i stanowiły składnik majątku wspólnego.

W postanowieniu Sądu Rejonowego dla Łodzi-Widzewa w Łodzi z dnia 17 maja 2016 r., II Ns 909/11, sąd wskazał, że przedmioty, które nie istnieją już w majątku wspólnym, ale zostały bezprawnie zbyte, zużyte lub roztrwonione przez jednego z małżonków, traktuje się jako zwiększające aktualny skład i wartość majątku wspólnego. Ich wartość może zostać zaliczona na poczet udziału tego małżonka, który nimi rozporządził.

W tej samej sprawie sąd ustalał, jakie ruchomości zostały zabrane przez jednego z małżonków przy wyprowadzce. Jeżeli postępowanie dowodowe wykazało, że dana rzecz znajduje się w posiadaniu konkretnego małżonka, sąd przyznawał ją temu małżonkowi na wyłączną własność i uwzględniał jej wartość przy rozliczeniu.

Z tego wynika, że jeżeli jeden małżonek zabrał obrazy, drugi powinien w postępowaniu o podział majątku zgłosić te obrazy jako składnik majątku wspólnego, wskazać, kto jest obecnie w ich posiadaniu, żądać ich przyznania temu małżonkowi z rozliczeniem ich wartości albo - jeżeli obrazy zostały sprzedane, ukryte lub zniszczone - żądać rozliczenia ich równowartości.

Jak udowodnić, że kolekcja istniała w dniu ustania wspólności?

Punktem wyjścia jest zasada, że w sprawie o podział majątku wspólnego skład majątku ustala się według chwili ustania wspólności majątkowej. Taką zasadę wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 lutego 2018 r., III CZP 103/17.

Dlatego przy obrazach, antykach albo kolekcji nie wystarczy wykazać, że kiedyś były w domu. Trzeba wykazać, że istniały i należały do majątku wspólnego w dniu ustania wspólności majątkowej.

W postanowieniu Sądu Rejonowego dla Łodzi-Widzewa w Łodzi z dnia 17 maja 2016 r., II Ns 909/11, sąd analizował właśnie problem liczby obrazów. Jedna strona twierdziła, że obrazów było więcej, druga temu zaprzeczała. Sąd uznał, że nie zostało udowodnione istnienie innych obrazów poza tymi, które zostały okazane biegłemu do wyceny. Znaczenie miało to, że poza zeznaniami stron nie było innych dowodów potwierdzających istnienie obrazów w takiej liczbie i rodzaju, jak twierdziła jedna ze stron.

Z tego orzeczenia wynika, że przy kolekcji warto przygotować konkretne dowody, a nie tylko ogólne twierdzenie, że „w domu były obrazy”. Najlepsze dowody to zdjęcia wnętrz, nagrania, faktury, potwierdzenia zakupu, certyfikaty autentyczności, katalogi kolekcji, korespondencja dotycząca zakupu, polisy ubezpieczeniowe, wyceny, dokumenty aukcyjne oraz zeznania świadków, którzy potrafią opisać konkretne obrazy, ich liczbę, wygląd i miejsce przechowywania.

Jeżeli kolekcja ma zostać rozliczona przy podziale majątku, trzeba więc wykazać nie tylko jej wartość, ale najpierw sam fakt jej istnienia w dacie ustania wspólności majątkowej.

Zapraszam do kontaktu.

Umów konsultację

Opisz krótko swoją sytuację. Oddzwonimy albo odpiszemy i zaproponujemy termin spotkania. Konsultacje odbywają się w kancelarii w Poznaniu, online lub telefonicznie.

    Wysyłając wiadomość, przekazujesz kancelarii swoje dane, żeby mogła odpowiedzieć na zapytanie. Szczegóły w informacji o przetwarzaniu danych. Informacja RODO